Szołdrski Wiktor Tomasz Antoni (1775–1830), sędzia Sądu Apelacyjnego Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego, senator-kasztelan Królestwa Polskiego.
Ur. w Rogalinie koło Poznania, był synem Jakuba Piotra (zob.) i kasztelanki nakielskiej Eufrozyny z Gajewskich, powtórnie zamężnej za Kajetanem Święcickim; miał młodszego brata Ludwika Augusta (zm. w niemowlęctwie).
Dzieciństwo i młodość spędził S. prawdopodobnie w rezydencji rodziców w Czaczu (pow. kościański). Po ich przedwczesnej śmierci odziedziczył w l. dziewięćdziesiątych XVIII w. majątek w pow. kościańskim oraz dobra wilkowskie (m.in. Wilkowo Polskie, Kluczewo, Sączkowo i Borek). Stał się też wtedy spadkobiercą majątków po stryjecznym dziadku Feliksie Szołdrskim (zob.), m.in. miasteczek i wsi: Czempin, Tomyśl, Witomyśl (Wytomyśl), Kórnik, Bnin i Runowo Krajeńskie, z przylegającymi do nich majątkami. Dzięki tym zapisom oraz własnym zakupom w Kaliskiem (m.in. posiadłości Oszczeklin) stał się jednym z najbogatszych właścicieli ziemskich w Wielkopolsce. Z okazji homagium 5 VI 1798 król pruski Fryderyk Wilhelm III w uznaniu «znakomitego rodu szlacheckiego [...] cnót i dobrego sprawowania się» nadał mu dziedziczny tytuł hrabiowski. Dziedziczenie przez S-ego Kórnika, Bnina i Runowa Krajeńskiego zakwestionowali Ignacy i Franciszek Ksawery Działyńscy, stryjeczni wnukowie żony Feliksa, Teofili Szołdrskiej z Działyńskich 2.v. Potulickiej (zob.). Trwający kilka lat, kosztowny dla S-ego, proces zakończył się 4 IV 1801 na korzyść Działyńskich, którzy odzyskali Kórnik i Bnin, jednak bez położonego na Pomorzu Runowa Krajeńskiego. W tym okresie S. na miejscu dawnego dworu w Czaczu wybudował pałac, który stał się jego główną rezydencją (zespół pałacowo-parkowy zachowany). Jako kolator łożył na czacki kościół, przyczynił się też do ukończenia ok. r. 1800 budowy murowanego kościoła w Witomyślu.
Po klęsce Prus w wojnie z Francją S. wszedł w skład trzynastoosobowej deputacji szlachty wpol. na czele z gen. Janem Henrykiem Dąbrowskim i Józefem Wybickim, która w Berlinie 3 XI 1806 została przyjęta przez cesarza Napoleona I i złożyła mu zapewnienie o gotowości Polaków do tworzenia wojska wspierającego armię francuską. Dn. 19 XI t.r. powołany został S. na stanowisko konsyliarza Regencji Poznańskiej, a 28 XI, w składzie delegacji stanu szlacheckiego, witał Napoleona wkraczającego do Poznania. Na wojsko narodowe ofiarował 70 tys. złp.; suma ta została prawdopodobnie wykorzystana przy formowaniu 4. pp w Kościanie (późniejszego 12. pp Ks. Warsz.). S., wyznaczony na jego dowódcę przez gen. Dąbrowskiego, nie dbał jednak o wyposażenie podkomendnych i wkrótce zrezygnował z dowodzenia. Na podstawie decyzji z kwietnia 1807 Komisji Rządzącej dla ziem byłego zaboru pruskiego został mianowany (obok Celestyna Sokolnickiego i Stanisława Mycielskiego) sędzią pokoju pow. kościańskiego. W grudniu 1808 otrzymał Medal sędziów pokoju za doprowadzenie do ugody największej liczby spraw w dep. poznańskim. Należał w tym czasie do poznańskiej loży masońskiej «Français et Polonais réunis».
Zasługi na urzędzie sędziowskim oraz pozycja społeczno-majątkowa zadecydowały o awansie S-ego w r. 1809 na sędziego Sądu Apelacyjnego. S. przeniósł się do Warszawy, gdzie wydając przyjęcia i bale, «marnował piękny swój majątek [...] wyprawiał szlichtady i podwieczorki, a zatem był przyjmowany w wyższym społeczeństwie, bywano u niego» (F. Gajewski). Należał do kręgu osób spotykających się w pałacu «Pod Blachą» ministra wojny Ks. Warsz. ks. Józefa Poniatowskiego. Nie szczędząc wydatków na cele dobroczynne, przyczynił się do wzbogacenia biblioteki Sądu Apelacyjnego o woluminy ze zbiorów klasztornych, m.in. benedyktynów z Lubinia. Nadal był czynny w masonerii i razem z gen. Stanisławem Potockim pełnił funkcję dozorcy warszawskiej loży «Bracia Polacy Zjednoczeni». W r. 1812 został zastępcą prezesa loży departamentalnej «Bracia Zjednoczeni pod Gwiazdą Wschodu» oraz pieczętarzem Wielkiego Wschodu Narodowego Polskiego; osiągnął wtedy najwyższy, siódmy stopień wtajemniczenia (kawalera różanego krzyża). Należał także do jednej z lóż masońskich w Berlinie. Po przegranej kampanii Napoleona w Rosji w r. 1812 ks. Józef Poniatowski mianował S-ego w pierwszych dniach r. 1813 marszałkiem pospolitego ruszenia w dep. poznańskim; w związku z tym S. wydał 4 I t.r. odezwę do mieszkańców Wielkopolski („Gaz. Warsz.” 1813 nr 4). Po wkroczeniu armii rosyjskiej do Warszawy, a następnie do Poznania, wrócił zapewne do swych dóbr w Wielkopolsce, a przez pewien czas przebywał też w Dreźnie.
W r. 1815 majątki S-ego znalazły się po obu stronach granicy, w W. Ks. Pozn. i Król. Pol. Od r. 1817 wznosił S. kościół w Górze koło Jarocina (ukończony w r. 1830). Cesarz Aleksander I podczas swego pobytu w Warszawie mianował S-ego 9 IV 1819 senatorem-kasztelanem (wraz z Aleksandrem Chodkiewiczem); S. przestał wtedy pełnić funkcję sędziego Sądu Apelacyjnego. Od r. 1820 wchodził w skład masońskiej Najwyższej Kapituły obediencji polskiej. Zastępując na posiedzeniu Kapituły w styczniu t.r. Aleksandra Rożnieckiego, popierał projekt podporządkowania polskiego wolnomularstwa władzom rosyjskim; w maju podpisał memoriał w tej sprawie. Po rozwiązaniu w r. 1821 masonerii w Król. Pol., rzadziej bywał w Warszawie. Podczas wyborów w r. 1822 do Rady Wojewódzkiej w Kaliszu rekomendował na sejmiku kaliskim braci Wincentego i Bonawenturę Niemojowskich. W r. 1824 uzyskał potwierdzenie dla siebie i potomków w linii męskiej tytułu hrabiowskiego w Król. Pol. Dn. 24 V 1825 złożył na sejmie dymisję z urzędu senatora i prawdopodobnie w r. 1826 wyjechał do swych majątków w W. Ks. Pozn. W trakcie śledztwa w sprawie działalności Tow. Patriotycznego Jakub Szreder zadenuncjował S-ego jako członka organizacji, jednak poznański Sąd Królewsko-Ziemiański nie znalazł na to żadnych dowodów. Ostatnie lata S. przeżył w biedzie. Zmarł 15 I 1830 w Berlinie, został pochowany w krypcie kościoła w Nietrzanowie koło Środy. Był odznaczony m.in. pruskim Orderem Orła Czerwonego II kl. (1817). Po śmierci S-ego wdową i małoletnimi synami opiekował się krótko Adam Broniec, marszałek dworu cesarza Mikołaja I. Majątki (obejmujące wówczas ok. trzydzieści wsi i miasteczek) zostały wystawione na przymusową wyprzedaż i w większości przeszły na własność ziemian pruskich.
S. był dwukrotnie żonaty. Jego pierwszą żoną była od r. 1795 (lub 1796) Katarzyna z Lipskich (1770 lub 1776–1816), córka gen. Jana Lipskiego (zob.) i Marianny z Koźmińskich, która wniosła mu w posagu 300 tys. złp. Wobec niezdolności żony do zapewnienia potomstwa S. uzyskał w r. 1814 od arcybp. gnieźnieńskiego Ignacego Raczyńskiego orzeczenie o rozwiązaniu małżeństwa, zatwierdzone wkrótce potem przez papieża Piusa VII. Katarzyna dzierżawiła Bielewo i tam zmarła, została pochowana w kościele Filipinów koło Gostynia. Dn. 24 XI 1814 poślubił S. w Pakosławiu swą siostrę cioteczną, Melanię Emilię Katarzynę z Krzyżanowskich (1795–1849), córkę Michała Krzyżanowskiego, kaszt. międzyrzeckiego, i Alojzy Anny z Gajewskich. Miał z nią trzech synów: Włodzimierza Michała (1815–1817), Włodzimierza Damazego (zob.) oraz Wiktora Feliksa (1817–1885), dziedzica Brodów koło Środy, w r. 1848 oficera piechoty powstańczej w Wielkopolsce i jednego z reprezentantów Komitetu Narodowego podczas rokowań 11 IV t.r. w Jarosławcu, w r. 1863 więzionego w berlińskim Moabicie, żonatego z Teresą Grudzińską (zm. 1887), przyrodnią siostrą Joanny Grudzińskiej, księżnej łowickiej. Po r. 1831 Melania Szołdrska założyła pensjonat dla panien w Wolsztynie, prowadzony przez Siostry Miłosierdzia; w pensjonacie tym była nauczycielką.
Postać S-ego występuje w powieści „Huragan” (Lw. 1902) Wacława Gąsiorowskiego.
Boniecki (Krzyżanowscy h. Świnka); Borkowski, Almanach; Cieszkowski S., Senatorowie Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego 1807–1815–1831, W. 1891; Lenczewski, Genealogie; Małachowski–Łempicki, Wykaz pol. lóż wolnomularskich; PSB (Poniński Stanisław Kostka); Uruski (Krzyżanowscy h. Świnka); Zedlitz-Neukirch L., Neues Preussisches Adels-Lexicon, Leipzig 1837 IV; Żychliński, XXII 324; – Dworzaczek W., Ksawery Działyński 1756–1819, Kórnik 2006; Dylągowa H., Towarzystwo Patriotyczne i Sąd Sejmowy 1821–1829, W. 1970; Falkowski J., Obrazy z życia kilku ostatnich pokoleń w Polsce, P. 1882 II 205; Gembarzewski, Wojsko Pol. 1807–14; Getka-Kenig M., The genesis of the aristocracy in Congress Poland, „Acta Poloniae Historica” T. 100: 2009 s. 96; Grynwaser H., Opór sądów w roku 1813, „Przegl. Hist.” T. 19: 1916 s. 2, 194; Hamerliński-Dzierożyński A., O kartach, karciarzach, grach poczciwych i grach szulerskich, W. 1989; Hass, Sekta farmazonii warsz.; Karpińska M., Senatorowie, posłowie i deputowani Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego, W. 2002 s. 15, 89; Karwowski, Hist. W. Ks. Pozn., I; Katalog zabytków sztuki w Pol., V; Kąsinowska R., Zamek w Kórniku, Kórnik 1998; Kipa E., Z pobytu Napoleona w Poznaniu, „Roczniki Hist.” T. 14: 1938 s. 298; Kościan. Zarys dziejów, Red. Z. Wielgosz, K. Zieniewicz, W. 1985; Kumor B., Ustrój i organizacja kościoła polskiego w okresie niewoli narodowej 1772–1918, Kr. 1980; Kurzawa T., Kadra oficerska w Wielkopolsce w 1806 r., w: Studia z dziejów polskiej historiografii wojskowej, P. 2006 X 150; Kwilecki A., Ziemiaństwo wielkopolskie. Między wsią a miastem, P. 2001; Łukaszewicz M., Armia księcia Józefa 1813, W. 1988; Małachowski–Łempicki S., Raporty szpiega Mackrotta o wolnomularstwie polskim 1819–1822, W. [1931] s. 12–13, 39–44, 48, 52; Molik W., Życie codzienne ziemiaństwa w Wielkopolsce, P. 1999; Mycielski M., Rząd Królestwa Polskiego wobec sejmików i zgromadzeń gminnych 1815–1830, W. 2011; Przelaskowski R., Sejm warszawski roku 1825, W. 1929; Przygodzki J., Rada Najwyższa Tymczasowa Księstwa Warszawskiego. Organizacja i działalność, Wr. 2002; Rakowski K., Powstanie poznańskie w 1848, Lw. 1900 s. 156, 234, 249, 319 (dot. syna, Wiktora Feliksa); Rosner A., Sędziowie i urzędnicy sądów pokoju w Księstwie Warszawskim, „Przegl. Hist.” T. 79: 1988 s. 664; Rostocki W., Korpus w gęsie pióra uzbrojony, W. 1972; Skałkowski A. M., Ostatni marszałek sejmu poznańskiego, „Roczniki Hist.” T. 14: 1958 s. 14; Skuratowicz J., Majątki wielkopolskie, Szreniawa 1994 VII 13, 66; Stummer W., Biblioteka Sądu Apelacyjnego w Warszawie 1810–1865, „Roczniki Bibl.” T. 2: 1958 s. 439; Załęski S., O masonii w Polsce od roku 1738 do 1822, Kr. 1908; – Arch. Wybickiego, II; Gajewski F., Pamiętniki, Oprac. S. Karwowski, P.–Lw.–New York 1913 s. 139, 201–2, 311; Instrukcje i depesze rezydentów francuskich w Warszawie 1807–1813, Wyd. M. Handelsman, Kr. 1914 II; Materiały do dziejów Komisji Rządzącej..., Wyd. H. Konic, W. 1910 I 124; Nakwaska A., Ze wspomnień wojewodziny..., „Kron. Rodzinna” 1891 s. 335–6, 357; Protokoły Rady Stanu Księstwa Warszawskiego 1807–1813, Wyd. B. Pawłowski, T. Mencel, Tor. 1962 I, II 318; Teki Dworzaczka CD-ROM, Kórnik–P. 1997; – „Gaz. Pozn.” 1806 nr 94, 95, 103; „Gaz. Warsz.” 1813 nr 4 (dod.); „Kwart. Muzycz.” 1929 nr 3 s. 69–70; „Lemberger Zeitung” 1813 nr 10; „Studia Zmartwychwstańcze” T. 7: 2001 (dot. żony, Melanii); „Wielkopolanin” 1850 nr 17 (dot. żony, Melanii) – AGAD: Arch. Zamoyskich, sygn. 711 s. 80–9, Heroldia Król. Pol., sygn. 4 s. 113–19v, Policja Tajna w. ks. Konstantego, sygn. 40b s. 170, Protokoły Rady Admin. Król. Pol., sygn. 7 s. 151, Rada Stanu i Rada Ministrów Ks. Warsz., sygn. 355 s. 29–30, Sekretariat Stanu Król. Pol., sygn. 2559 s. 365; AP w P.: Poznań Gr 1084 k. 164 (informacja o chrzcie S-ego), Majątek Czacz – Żółtowscy, sygn. 50, Majątek Posadowo, Lwówek – Łąccy, sygn. 359, 375, Naczelne Prezydium Prow. Pozn., sygn. 195; B. Kórn.: sygn. 2806, 7617; B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: rkp. 1831, 1834, 1843 (Melania Szołdrska), rkp. 2031 t. 2 (Wiktor Szołdrski), rkp. 2229 s. 75.
Mikołaj Getka-Kenig